• 04 Mayıs 2017, Perşembe 17:20
FeramuzÖZDEMİR

Feramuz ÖZDEMİR

Çayın İran Kültüründeki Yeri ve Önemi

Çayın İran Kültüründeki Yeri ve Önemi

Prof. Dr. Feramuz ÖZDEMİR

Akdeniz Üniversitesi, Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü, Antalya

feramuz@akdeniz.edu.tr

 Bu sayımızda, siz değerli okuyucularıma çok farklı bir yazı sunmak istiyorum. Umuyorum 

ve bekliyorum ki bu yazıyı çok sevecek, yazanı merak edecek ve ebedi komşumuz ve 

kardeşimiz İran halkını biraz daha yakından tanıma fırsatı bulacaksınız. Bu yazı doktora 

öğrencim Negin AZARABADI tarafında hazırlandı ve yazıldı. Negin Azarabadı İran’ın 

Tebriz şehrinde doğup büyümüş Türk asıllı bir öğrencim. Yaklaşık beş yıldan beri araştırma 

ekibimin bir üyesi olarak bizimle çalışmakta. Şimdi Sözü ona veriyorum ve İran’da çay ve 

çay kültürünü bize anlatıyor.

 Çay, Doğu Asya’da yıllardır bilinirken, İran’da 100 yılı aşkın bir süredir tanınmakta 

ve içilmektedir. Çay yetiştiriciliği İran’da 1901 yılında Kaçar hanedanı tarafından 

geliştirilmiştir. Kaçar hanedanı İran’da aslen Türkmen olan Kaçar tayfasının kollarından 

olan Kozanlı kolu tarafından kurulmuş ve 1796-1925 yılları arasında hüküm sürmüştür. 

Muzaffereddin şah ise bu hanedana mensuptur ve çaya karşı özel bir ilgisi vardır. Öyle 

ki vaktin Hindistan konsolusu olan Mohammad Mirza Kashef Al Saltaneh Chaykar’i 

çay yetiştiriciliğini öğrenme üzere görevlendirmiştir. Chaykar yaklaşık 1,5 yıl 

Hindistan’da çay yetiştiriciliğini öğrenmiş ve daha sonra Hindistan’dan yaklaşık 2000 çay 

fidanını İran’a getirerek Lahijan’da (İran’ın kuzey bölgesinde, Hazar Gölü’nün kıyısındaki 

kent) çay yetiştiriciliğine başlamıştır. Rivayetlere göre kent halkı bir süre Chaykar’a çok 

karşı çıkmış, fakat Chaykar yılmadan çay yetiştiriciliğine devam ederek zamanla çayı 

halka sevdirmiştir. Chaykar 20 Nisan 1929 yılında Hindistan’a, Japonya’ya ve Çin’e tekrar

seyahat etmiş ve oradan İran’a çay yetiştiriciliği konusunda uzman olan 4 mühendis getirmiş, 

fakat İran’a dönüş yolunda trafik kazası geçirip, hayatını kaybetmiştir. Chaykar’ın vasiyeti

üzerine cenazesi, çay bahçelerinin ortasında defin edilmiştir. Chaykar, İran tarihi’nde, İran

çayının babası olarak anılmaktadır. Bu sebepten ötürü vefatını takiben 28 yıl boyunca yıllık 

çay gelirinin %2’si Lahijan belediyesi tarafından toparlanmış ve 1957 yılında mezarının 

bulunduğu bölgede 1000 m2

gri renkli, taş kaplama, tarihi bina batı mimarisinden esinlenerek tasarlanmıştır. Binanın 

’lik bir alanda çay müzesi kurulmuştur  Bu iki katlı, 

içinde merhum Chaykar’ın mezarı yanı sıra duvarlar ahşap ile süslenmiş ve üzerlerine 

merhumun fotoğrafları ahşap çerçevelere asılmıştır. Chaykar’ın el yazıları, 2 adet Rus 

semaver, gümüş bir tepsi, çay kutuları, Çin kahve fincanı, seramik tabaklar, tahta havan, 

sürahi, kilim, mücevherleri, tespihi ve diğer bazı şahsı eşyaları cam vitrinlerin içerisinde 

sergilenmektedir. 1993 yılında İran çay müzesi, Kültür Bakanlığı tarafından devir alınmış ve 

İran anıtlar listesinde tescil edilmiştir 

Chaykar’ın vefatından sonra çay yetiştiriciliği İran’da hızlı bir şekilde gelişmiştir. 

İranlılar çayı çok tüketen toplumlardandır. Nitekim, İran nüfusu, dünya nüfusunun %1’ini 

oluştururken, dünya çay tüketicilerinin %4-4.5’ini oluşturmaktadır. İran’da 19 473 hektarlık 

alandan 165 717 ton yaş çay üretilmektedir. Üretilen çay miktarı ülke içindeki çay tüketimini 

kaşılamamasıyla sebebiyle, İran ihtiyacı olan çayın büyük bir kısmını Hindistan, Sri Lanka, 

Bangladeş, Endonezya ve Kenya gibi ülkelerden temin etmektedir. Bugün dünyada çay 

ithal eden ülkelerin başında sırası ile İngiltere, Pakistan, Amerika Birleşik Devletleri, Mısır 

ve İran gelmektedir. İran çayı genellikle Camellia sinensis, Camellia assamica ve bu iki 

türün karışımından elde edilir. İran’da çay üretimi Ortodoks ve C.T.C kıvırma metotları 

kullanılarak gerçekleşmektedir.

 Çayın çeşidi kadar, çayın demleme şekli de çayın kalitesi üzerinde etkili olan çok önemli 

bir faktördür. İran’da çay yörelere bağlı olarak farklı şekilde demlenebilmektedir. En çok

tercih edilen yöntemlerin başında demlikte çay demle yöntemi gelmektedir. Bu yöntemde 

çay öncelikle elekten geçirilir, demliğe yerleştirilir, üzerine çok az miktarda sıcak su ilave 

edilir ve geri boşaltılır, böylelikle çayın içinde bulunan toz uzaklaştırılır, daha sonra üzerine

tekrar sıcak su eklenir ve çay demlenmeye bırakılır. Demlenme esnasında demlik kapağının 

altına bir bez yerleştirilir, bu işlem çayın daha hızlı ve daha iyi demlenmesini sağlamaktadır. 

Demleme işlemi sona erdiğinde bez demliğin üzerinden uzaklaştırılır. Demleme işlemi 

çayın çeşidine bağlı olarak 15-30 dakika arasında değişmektedir. Demleme esnasında çaya

gülkurusu, karanfil çiçeğinin yaprakları ve safran ilave edilebilir. Çayın kaynatılmamasına 

özelikle çok dikkat edilmektedir ve bunu önlemek amacı ile çay demlendikten sonra

süzdürülüp içerisine 1-2 adet küp şeker atılmaktadır. İran’da çay ayrıca semaverlerde de 

demlenmektedir. Aile yadigârı olan semaverlerde demlikler genellikle porselendir ve odun 

ateşi ile ısıtılır Ancak günümüzde elektrikli semaverler tercih edilmektedir. 

Kömürlü semaverler ve porselen çaydanlıklar

 Türkiye’de olduğu gibi İran’da çay için kendine özgü özel bardaklar tasarlanmamıştır. 

İranlılar çaylarını genellikle cam ve büyük bardaklarda veya kupalarda içmeyi tercih 

etmektedirler. İran’da en çok tercih edilen bardaklar görülmektedir. Çay 

bardaklarındaki farklılık kısmen sınıf farklılığını da temsil etmektedir. Toplumun yüksek 

gelirli kesimi gümüş ile süslenmiş bardaklarda çay içmeyi tercih ederken, toplumun orta ve 

düşük gelirlileri porselen ve cam bardaklarda çay içmeyi tercih etmektedirler. İran’da çay 

servisi esnasında, cam veya porselen bardakların altına, zaman zaman tabak konulur. Çay

bardaklarının yanına veya içine çay kaşığı yerleştirilmemektedir. Çaya katılacak olan şeker 

sunum esnasında şekerliğin içinde çayın yanında misafirlere sunulmaktadır ve çay kıtlatma

usulü ile tüketilmektedir. Iran çay tüketim kültüründe şekerli çay ancak sabah kahvaltısında 

tercih edilmesinin yansıra bazı yörelerde (Maşhad, Tahran) çayın yanında, küp şeker yerine, 

sarı renkli şeker olarak bilinen ve Nabat olarak adlandırılan sarı renkli, kristal görünümlü

şeker sunulmaktadır. Bu şeker çay kaşığı gibi çaya daldırılır, çayın istenilen tatlılık 

derecesine ve damak tadına uygun hale gelinceye kadar çay içerisinde bekletilir (Fotoğraf 8). 

Nabat içerdiği safrandan dolayı çaya özel bir aroma ve tat kazandırmaktadır. Bilindiği üzere 

safran dünyanın en pahalı baharatlarından biri olması yanı sıra içerdiği bazı bileşenler sebebi 

ile neşe ve mutluluk kazandırma özelliğine sahiptir. 

Sonuç olarak İran’da kültür ve sınıf farklılıkları tercih edilen bardak ile ayırt edilebilse de, 

İran’da çay her kesime hitap eden ve asla vazgeçilemeyen veya yerine herhangi bir içecek 

ikame edilemeyen bir içecektir. Bunun bariz örnekleriç’da görülmektedir.

 Mohammad Reza Pahlavi, Emam Khomeyninin ve koylu bir kadının

 İran’da çay tüketimi kahve tüketiminden çok daha fazladır. Bu sebepten dolayı 

çayhaneler İran’da fazla sayıdadır. Çayhane kelimesi aslında Türkçede kahvehane olarak 

bilinen mekâna eşdeğer anlama gelmektedir. İran’daki çayhaneler siyasetin, kültürün, bilgi 

ve bilimin paylaşıldığı mekânlar olarak tarihe geçmiştir. Eşekler çayhanesi olarak bilinen 

ve İran’ın devriminde büyük rol oynayan o küçücük mekânın tarih üzerindeki etkisi bütün 

İranlılar tarafında bilinmekte ve tarih kitaplarında geçmektedir. Eşekler çayhanesi Tebriz 

çarşısında yer alan ve Tebriz eşrafı, entelektüel ve siyasetçilerinin toplandığı mekân olarak 

bilinmektedir. Burada çay içilmesinin yanında, nargile ve tavla da çok yaygındır. İran 

devriminin ilk düşünce oluşumlarının bu çayhanede başlatıldığı bilinmektedir. Çayhanelerde 

genellikle çay, küçük çay bardaklarında, beyaz gül desenli çay tabaklarla ve küp şeker 

eşliğinde servis edilmektedir. Bazı müşteriler çayın soğuması için, çayı tabağa aktarıp 

soğutup tabaktan, kıtlama usulü ile tüketirken, çayının tazelenmesini isteyen müşteriler çay 

tabağını bardağın üzerine bırakırlar.

İran kültüründeki çay tüketiminin önemi çayhaneler ile sınırlı kalmamaktadır. Kız 

istemelerde, baba, kızını verdim gitti, dedikten sonra, çay ikram edilmektedir. Mersiyelerde, 

taziyelerde, düğünlerde, davetlerde ve misafirliklerde çay vazgeçilmez ikramlardandır

 Sonuç olarak çay Türkiye’de olduğu gibi İran’da da kültürün vazgeçilmez bir 

Son olarak ben de yazımı Hocamın her zaman bizlere de söylediği sözle bitirmek 

istiyorum. “En güzel çay sevdiklerimizle içtiğimiz çaydır”.

 


MAKALEYE YORUM YAZIN

Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, pornografik, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.


ANKET

Yeni İnternet Sitemizi Beğendiniz mi?

NAMAZ VAKİTLERİ
yukarı çık